Ғылыми жетістіктер

Өсімдіктер геномы:

Қазақстандық ғалымдар арасында басымдыққа ие болған бағыты –  «Өсімдіктен алынатын биологиялық белсенді заттар – эукариотикалық геном экспрессиясының төмен молекулалық биорегуляторлары». Ақуыз, РНҚ және ДНҚ биосинтезін зерттеу үшін өсімдік тектес жаңа жоғары тиімді тежегіштер (ингибитор) анықталды: нарцейн, гомохаррингтогнин, цитизин, кофеин және оның аналогтары, спартеин. Колхицин мен колхаминнің аминқышқылдарының және пептидтік аналогтарының биологиялық қасиеттері синтезделіп зерттелді.

  • Triticum timofeevii геномында жаңа жылжымалы элемент сипатталған, ол реттеу және транспозиция механизмдерімен тікелей байланысты.
  • Қазақстан бидай сорттарының хитиназа 3 класының, 1,3-β-глюканаза, оксалат оксидаза, Lr10 және Lr21 қорғаныш гендерінің ДНҚ кітапханасы жасалды және  тәжірибелік селекция мен өсімдік гендік инженериясында қолдануға арналған функционалдық маңызды учаскелердің құрылымдық ерекшеліктерін зерттеді.
  • Алғаш рет қазақстандық бидай Степная-15 сортынан хитиназа I класы, 19-шы туысы ChitSt15 гликозил-гидролаз гені клондалған болатын. Биоинформаттық талдау әдістері арқылы клондалған геннің құрылымдық ерекшеліктері зерттелді және pChitSt15 ақуызының глобулярлық үлгісі жасалды. PChitSt15 ақуызының физика-химиялық және антигенді қасиеттері зерттелген.
  • ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ҒЗИ (ҚазЕжӨШҒЗИ) генофонд бөлімшесінің коллекциясынан қоңыр тат, септориоз және жапырақтың сары дақ ауруына, «нөлдік» waxy-ген аллельдерінің және Gpc-B1 генінің тасымалдаушыларына төзімді сорттарды анықтау мақсатында қазақстандық селекция сорттарына молекулярлық-генетикалық паспортизациясы жүргізілді.

Адам геномы:

  • Қазақстанда адамның молекулалық және популяциялық генетикасының, молекулалық медицинаның негіздері қаланды, бұл маңызды іргелі және практикалық маңызы бар тұқым қуалайтын аурулардың механизмдерін (атеросклероз, жүректің ишемиялық ауруы, гипертония, көптеген склероз) және олардың генодиагностикасын белгілеуге мүмкіндік берді. ДНҚ полиморфизмдері анықталды, нүкте мутациясы локализацияланған және үш топтағы apoA, apoB, apoC, pai-1, lpl және pon1 гендеріндегі нуклеотидті алмастырулар, ангиотензиноген (АТ) гендері және ангиотензинді түрлендіретін ферменттер (ACE) гендері анықталды. ДНҚ полиморфизміндегі этникалық айырмашылықтар көрсетілген.
  • Нейродегенеративті ауру – шашыраңқы склерозға алып келетін ген-кандидаттар IL-10, IL-13, IL-17, FOXP3, TGFβ зерттелді.
  • 2,5 мың жыл бұрын қазіргі қазақ Алтай аумағында өмір сүрген адамдардың мумифицирленген қалдықтарының ДНҚ молекулалық-генетикалық талдауы жүргізілді. Қазіргі қазақ популяциясында, ежелгі адамдар мен әлемдік GenBank қоры митохондриялық ДНҚ-ның V-митохондриальды аймағының және D-ілмектерінің жеке бөліктеріне салыстырмалы талдау жасау барысында қазіргі заманғы қазақ халқы мен олардың болжамды ата-бабаларында монғолтектес және еуропатектес белгілері олардың арақатынасында айырмашылығы бар екенін көрсетті. Алынған нәтижелер қазіргі этникалық қазақ топтарының генетикалық құрылымының ерекшеліктері туралы іргелі білім ретінде маңызды болып табылады, бұл ішкі этникалық дифференциация мәселелерін қарастыруға мүмкіндік береді.

Биотехнология:

  • Ranodon sibiricus жетісу тісбақасының, Falco cherrug ителгі-балобан және оныңкречет мен Сапсан будандары, Aquila chrysaetos бүркіті, Ovis ammon тау қошқарлары, Ephedra equisetina қылқан жапырақты эфедрасы әртүрлі популяцияларына молекулалық-биологиялық паспорттау жүргізілді.
  • Алғаш рет Қазақстанда ғарыштық биология және биотехнологиялар жөніндегі бағдарлама қазақстандық ғарышкерлер Т. Әубәкіров, Т. Мұсабаев және бірқатар ресейлік экипаждар, жергілікті эксперименттер рейстерінде әзірленді. Халықаралық ғарыш станциясының бортында қазақстандық ғарышкерлер Ғарыштық ғылыми эксперименттерінің бағдарламасын әзірледі.

Өсімдіктердің функционалдық геномикасы мен гендік инженериясы:

  • Бидай мен картоптың цисгенді трансформация әдісі сәйкестендірілді.
  • Қазақстан Республикасында алғаш рет цисгенді тасымалдаушы әдісі арқылы жұмсақ бидайдың 2 сорттары, атап айтсақ, Саратовская 29 және Қазақстан 19 трансформацияланды. Құрамында хитиназа және β-1,3-глюканазгендері бар  жұмсақ бидайдың 29 желісі алынды. Әрбір сортқа регенерация тиімділігі есептелген.
  • Картоптың каллус дақылдарының баллистикалық трансформациясы нәтижесінде Ақсор мен Невский сұрыптарының 56 өсімдік-регенеранттары алынды.
  • Өсімдіктердің фитопатогендерге төзімділігіне ауқымды скрининг жүргізу үшін ағынды эксперименттерде пайдаланылуы мүмкін өсімдіктер үлгілерін сынама дайындау схемасы пысықталды.
  • ПТР технологиясы негізінде фузариозды ластануды диагностикалау регламенті әзірленді.

Молекулалық эпидемиология, микроорганизмдердің популяциялық және эволюциялық генетикасы.

  • Mycobacterium tuberculosis және олардың ДНҚ айналымы штамдарының коллекциясы жасалды (n> 1500). ДНҚ үлгілері, бактериялық дақылдар және бастапқы биологиялық материалдар үшін бірегей кодтарды беру үшін жүйе әзірленді. М.tuberculosis қазақстандық изоляттарын генетикалық саралау үшін алгоритмдер әзірленді, оның ішінде баламалы VNTR тептеу тақтасы да бар. M. tuberculosis штамдарының генетикалық профильдерінің ақпараттық дерекқоры құрылды. Микобактериялық изоляттардың молекулярлық-генетикалық сертификаттау үшін реагенттер жиынтығы жасалды және 96 және 384 ұңғымаларда жоғары өткізгіштік скрининг үшін хаттамалар жасалды.
  • Қазақстандық tuberculosis штамдарының популяциясының генетикалық әртүрлілігі талданды.
  • KAZ-1 деп аталатын жаңа tuberculosis генетикалық туысы анықталды.
  • Қазақстандық Mycobacterium tuberculosis штамдарының әртүрлі генотиптеріне (Beijing, LAM, NEW-1, KAZ-1) толық геномды талдау және RD181, RD122, RD174, RD- Rio, RD115 локустары бойынша әртүрлі генотиптердің делеционды полиморфизм анализі жүргізілді.
  • Қазақстанда тұңғыш рет LAM RD-Rio субжелі штамдары анықталды және оның Қазақстанға Оңтүстік Америка мен Оңтүстік/Батыс Еуропа арқылы емес, Ресей Федерациясынан келгені сипатталды.
  • ТБ‑ТЕСТ (ООО «БИОЧИП-ИМБ») биологиялық чиптің негізінде жүйені қолдану арқылы алғаш рет әртүрлі генотиптердің 400 қазақстандық tuberculosis штамдарына арналған бірінші және екінші дәрілік препараттарға төзімді кең спектрлі генетикалық детерминанттар анықталды, олар іргелі білімді толықтырып, бұдан әрі тәжірибелік мақсаттарда қызмет ететін болады. Алынған деректер бактериологиялық зерттеулердің және Hain GenoType MTBDRplus нәтижелеріне сәйкес келеді.
  • Изоляттардың және ДНҚ коллекциясы, сондай-ақ қазақстандық Brucella spp изоляттардың генетикалық профильдерінің дерекқорлары құрылды. Алынған нәтижелер негізінде Brucella штамдарының зертханалық молекулалық-генетикалық дифференциациясы бойынша реагенттер жиынтығы және стандартты операциялық процедуралар әзірленді
  • 16 локустан тұратын панелдерді қолдану арқылы Brucella пайдалану арқылы 428 изоляттарына MLVA генотиптеу қолмен жүргізілді және автоматты капиллярлы анализаторда генотиптеу үшін MLVA-16 әдісі оңтайландырылды. Алынған мәліметтердің барлығы изоляттардың электронды паспорт базасына толықтырылды.
  • Brucella қазақстандық популяциясын зерттеу және бірқатар эпидемиологиялық міндеттерді шешу кезінде скринингтік панель ретінде пайдаланылуы мүмкін 16 MLVA локустарының сегізі анықталды.
  • Адамнан бөліп алынған және ветеринариялық изоляттардың филогенетикалық талдауларының нәтижелері бойынша олардың барлығы Brucella melitensis түріне жатады және East Mediterranean (Шығыс Жерорта теңізі) түрі генетикалық тұқымына жататындығы анықталды. Осы изоляттардың географиялық таралуын талдау кез келген жерде жоғары тығыздықты және концентрацияны көрсетпеді. Анықталған генотиптерді MLVAbank дерекқорының ағымдағы нұсқасымен салыстыру кезінде Қазақстан аймақтарында кейбір штамдары кең таралған және Қытайдың және Моңғолияның бірнеше аймақтарында табылғаны анықталды. Жеке генотиптердің штаммдарының осындай маңызды таралуы олардың эволюциялық «табысты» және басқа штамдардан артықшылықтардың бар екендігін көрсетеді.
Show More
Close